Sông Sài Gòn từ lâu đã được xem như huyết mạch của Thành phố Hồ Chí Minh. Trước đây, dòng sông là đường giao thông thủy quan trọng, là nguồn cung cấp nước sinh hoạt và cũng là biểu tượng gắn liền với sự phát triển của thành phố. Thế nhưng, ở nhiều khu vực, dòng sông không còn giữ được vẻ thơ mộng vốn có. Nhiều đoạn đã phải tiếp nhận lượng lớn nước thải từ các khu dân cư, cơ sở sản xuất và đặc biệt là hệ thống thoát nước đô thị, khiến người dân đặt câu hỏi: Liệu Sông Sài Gòn sẽ phải “thay thế” kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè bao lâu nữa trong việc hứng nước thải?
Từ bài học của kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè
Không ai trong thành phố quên được hình ảnh kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè đen ngòm, bốc mùi nặng trong suốt nhiều thập niên. Dòng kênh từng là nơi nhận nước thải sinh hoạt, công nghiệp và rác thải từ hàng trăm ngàn hộ dân. Chỉ từ khi dự án cải tạo hàng ngàn tỷ đồng được triển khai, tình trạng mới thay đổi: nước trở nên trong hơn, mùi hôi giảm, cảnh quan được cải thiện và người dân có thể dạo bộ, tập thể dục ngay cạnh dòng kênh mà không cảm thấy khó chịu.
Tuy nhiên, lời giải cho Nhiêu Lộc – Thị Nghè chỉ giải quyết phần “hiện trường”, chứ chưa xử lý gốc rễ: hệ thống thu gom và xử lý nước thải của thành phố vẫn chưa hoàn chỉnh. Vì vậy, thay vì đi vào nhà máy xử lý, một lượng nước thải lớn lại rẽ sang kênh khác hoặc đổ thẳng ra sông Sài Gòn.
Vì sao Sông Sài Gòn đang “gồng mình”?
Thành phố Hồ Chí Minh hiện mỗi ngày phát sinh hàng triệu mét khối nước thải sinh hoạt. Tuy nhiên, theo nhiều báo cáo, tỷ lệ nước thải được xử lý trước khi xả ra môi trường vẫn còn thấp so với lượng phát sinh thực tế. Không phải khu vực nào cũng có hệ thống thu gom đồng bộ; nhiều quận, huyện đang trong giai đoạn xây dựng hoặc chưa được đầu tư hoàn chỉnh.
Do đó, nước thải từ kênh rạch nội đô – bao gồm cả kênh đã được cải tạo – vẫn theo dòng chảy lớn nhất đổ ra Sông Sài Gòn. Tại một số thời điểm, nhất là mùa khô hoặc khi triều cường thấp, các cửa xả để lộ rõ lớp nước đậm màu từ cống thoát. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng sông Sài Gòn, thay vì được bảo vệ như nguồn cấp nước và cảnh quan, sẽ rơi vào tình trạng như kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè của những năm 2000.
Hệ lụy nếu chậm thay đổi
Nếu tình trạng tiếp diễn, thành phố sẽ đối mặt với nhiều nguy cơ:
-
Nguồn nước cấp bị đe dọa
Sông Sài Gòn cung cấp một phần nước sinh hoạt cho hàng triệu người dân. Ô nhiễm kéo dài đồng nghĩa công nghệ xử lý nước phải gánh thêm nhiệm vụ nặng nề, chi phí tăng và rủi ro về sức khỏe cộng đồng cũng theo đó mà lớn hơn. -
Mất giá trị cảnh quan – du lịch
Thành phố đang định hướng phát triển du lịch đường thủy, bến du thuyền, phố đi bộ ven sông. Tuy nhiên, nếu chất lượng nước xấu, các kế hoạch này sẽ khó thành hiện thực. -
Hệ sinh thái bị ảnh hưởng
Sông và kênh rạch là nơi sinh sống của nhiều loài thủy sinh. Nước thải chưa xử lý làm giảm oxy, khiến cá và sinh vật khó tồn tại, dẫn đến mất cân bằng môi trường.
Giải pháp đang được triển khai
Thành phố hiện đã và đang thực hiện nhiều dự án nhằm giảm áp lực lên sông Sài Gòn:
-
Xây dựng và mở rộng nhà máy xử lý nước thải ở Bình Hưng, Nhiêu Lộc – Thị Nghè, Tham Lương – Bến Cát…
-
Tách riêng nước mưa và nước thải, thay vì gom chung như trước đây.
-
Lắp đặt hệ thống thu gom kín từ các tuyến kênh để dẫn thẳng về nơi xử lý.
-
Tuyên truyền giảm xả thải trực tiếp, hạn chế sử dụng hóa chất đổ xuống cống.
-
Khuyến khích người dân và doanh nghiệp xử lý sơ bộ nước thải tại nguồn.
Tuy vậy, các công trình lớn cần thời gian dài và kinh phí rất lớn để hoàn thành. Trong lúc chờ đợi, sông Sài Gòn vẫn phải tiếp tục gánh lượng nước thải khổng lồ.
Bao giờ dòng sông trở lại trong xanh?
Câu hỏi “đến bao giờ?” không chỉ là nỗi băn khoăn của người dân mà còn là lời nhắc nhở rằng việc bảo vệ sông rạch không phải chỉ chờ vào nhà nước. Thành phố có thể đưa ra kế hoạch, nhưng nếu mỗi người vẫn giữ thói quen vứt rác bừa bãi, xả nước bẩn trực tiếp, thì mọi nỗ lực cải tạo đều bị chậm lại.
Nhiều chuyên gia tin rằng ít nhất phải mất vài năm nữa, thậm chí hàng thập kỷ, để thành phố hoàn thiện mạng lưới xử lý nước thải tương xứng với quy mô dân số hiện tại và tương lai. Điều quan trọng nhất là duy trì kiên trì: đầu tư đúng hướng, vận hành hiệu quả và nâng cao ý thức cộng đồng.
